BM e-Devlet Gelişmişlik Endeksi

BM tarafından, 2003 yılından bu yana yaklaşık 2 yılda 1 üye ülkelerin e-Devlet gelişmişlik düzeyini belirlemek için ölçümleme çalışması yapılmaktadır. e-Devlet Gelişmişlik Endeksi (EGDI) olarak isimlendirilen bu çalışma, BM altındaki Ekonomik ve Sosyal İlişkiler Departmanı’na (UNDESA) bağlı Kamu İdaresi ve Kalkınma Yönetimi Bölümü (DPADM) tarafından yürütülmektedir. Gerekli çalışmalar ve koordinasyon DPADM altındaki e-Devlet Birimi (e-Government Branch) tarafından yerine getirilmektedir.

Dünya çapında en fazla ülkenin değerlendirildiği e-Devlet ölçümleme raporudur. Raporda, belirlenen tema çerçevesinde e-Devlet alanındaki değişen eğilimler ve başarı faktörleri üzerine uzman değerlendirmeleri ile başarılı örnekler paylaşılmaktadır. Ancak bu temalar kapsamında raporda paylaşılan bilgiler, ölçümleme sonuçları kadar ön plana çıkmamaktadır.

2014 Mayıs ayında yayınlanan e-Devlet Raporu yoğun ilgi ile karşılanmıştır. Örneğin; Twitter’da #UNegovsurvey başlığı altında 1 haftada 3,6 milyon kişi tarafından erişilmiştir. Daha önceki raporlar gibi 2014 raporu da, DESA raporları içerisinde en çok indirilen raporlar arasında yer almıştır. 2014 raporunun genel teması “İstediğimiz Gelecek için e-Devlet” başlığı olmuştur [Ref].

BM e-Devlet Gelişmişlik Endeksi Raporu’nun sağladığı yararlar aşağıdaki gibidir:

  • Dünya çapında tecrübe ve iyi uygulamaların paylaşılmasıyla tüm dünyada e-Devlet politika kararlarının daha doğru alınmasına katkı sağlamaktadır.
  • Ülkelere e-Devlet gelişimini teşvik etmeleri ve kapasitelerini iyileştirmeleri için bir motivasyon sağlamaktadır.
  • e-Devlet eğilimleri hakkında bir referans kaynağı olmakta ve e-Devlet gelişimin yönü hakkında bilgi sunmaktadır.
  • 10 yıldan uzun bir süredir yapılan değerlendirme ve kayıtlar ile e-Devlet gelişmişliğinde küresel ilerlemeyi göstermektedir.
  • e-Devlet gelişimindeki sorunlara medyanın ilgisini çekmektedir.

BM e-Devlet Gelişmişlik Endeksi Raporu hakkında genel bilgiler ise aşağıdaki gibi özetlenebilir:

  • Kamu İdarelerinin, kamu hizmetlerinin sunumunda BİT kullanma istekliliğini ve kullanma kapasitesini ölçmektedir.
  • BM üyesi olan 193 ülkeyi kapsamaktadır.
  • 2003, 2004, 2005, 2008, 2010, 2012, 2014 ve 2016 yılları olmak üzere 8 kez yayınlanmıştır. 2001 yılında yayınlanan raporda tüm BM üye ülkeleri yer almamıştır. Pilot uygulama olarak değerlendirilmektedir.
  • 2016 raporu Temmuz ayında yayınlanmıştır.
  • Her rapor döneminde çevrimiçi hizmet endeksi sorularını etkileyen belirli temalar kullanılmaktadır.
  • Rapor için hazırlık çalışmaları yeni rapor yayınlanmadan yaklaşık 1,5 yıl önce başlatılmaktadır.

BM tarafından EDGI haricince başka ölçümleme çalışmaları da gerçekleştirilmektedir. Detaylarına girilmeyen bu çalışmalar şu şekildedir:

  • METER çalışması: Bir ülkenin e-Devlet olgunluk düzeyini değerlendirmek üzere kullanabileceği çevrimiçi ölçümleme aracıdır.
  • METEP çalışması: Bir ülkenin e-katılım alanında olgunluk düzeyini değerlendirmek üzere kullanabileceği çevrimiçi ölçümleme aracıdır.

Ölçümleme Metodolojisi

Bu bölümde temel olarak EGDI için metodoloji paylaşılmıştır. EDGI genel olarak 2 hususu dikkate almaktadır. Bunlar:

  • e-Devletin temel göstergesi olan “çevrimiçi hizmetlerin olgunluğu”,
  • e-Hizmetlerin kullanımın ön koşulu olan “telekomünikasyon altyapısı ve insan kaynakları” bileşenleridir.

Ölçümleme çerçevesi 3 ana başlık altında toplanmıştır.

  • Çevrimiçi hizmet endeksi (online service index, OSI),
  • Telekomünikasyon altyapısı endeksi (telecommunication infrastructure index, TII),
  • İnsan kaynakları endeksi (human capital index, HCI) başlıklarıdır.

BM ölçümleme çalışmaları, ağırlıklı olarak altyapısı ve insan kaynakları sorularıyla kapasite, politika mevcudiyeti ve temel yasalar gibi girdi odaklı sorulara yoğunlaşmaktadır. e-Hizmet uygulamalarının varlığıyla da çıktı odaklı sorulara yoğunlaşarak e-Devlet alanında inceleme gerçekleştirmektedir.

Toplam endeks değeri hesaplamasında aşağıdaki formül kullanılmaktadır. Her bir alt endeksin hesaplanma yaklaşımı hakkında bölümün devamında özet bilgiler verilmiştir.  Ölçümleme puanı, bu 3 başlığın eşit ağırlıklı olarak ortalaması ile hesaplanmaktadır.  Ülkeler toplamda 0 – 1 arasında bir puan almaktadır.

EGDI    =      (⅓ * Çevrimiçi Hizmet Endeksi)

                               + (⅓ * Telekomünikasyon Altyapısı Endeksi)

                               + (⅓ * İnsan Kaynağı Endeksi)

Çevrimiçi Hizmet Endeksi, e-Devlet Gelişmişlik Endeksi içerisinde bir araştırma ekibince hazırlanan tek alt endeks çalışmasıdır. Endeks aşağıdaki başlıklara göre endeks oluşturulmaktadır.

  • Olgunluk seviyesi puanları
  • Kullanıcı dostu ara yüz puanları
  • İçerik zenginliği puanları

Aşağıdaki şekilde, e-Devlet olgunluk seviyeleri doğrultusunda tanımlanmış sorular vardır ve cevaplama metodu olarak “var = 1” ve “yok = 0” yaklaşımı kullanılmaktadır.

BM e-Devlet Olgunluk Düzeyleri

BM adına çevrimiçi hizmet endeksi ön tarama çalışmaları, dış hizmet alımı olarak yaptırılmaktadır. Sonraki aşamada, BM uzmanları tarafından gerçekleştirilen tarama çalışması referanslar doğrultusunda kontrol edilmekte ve değerlendirilmektedir.

2014 ölçümleme raporunun hazırlanması için farklı bilgi düzeylerinde 95 araştırmacı yer almıştır. 2014 yılı raporu için BM Gönülleri’nden (UNV) [Ref] öncül tarama için 4 ay süreli destek alınmıştır. 15 farklı ülkeden 37 BM gönüllüsünün yer aldığı bu tarama çalışması ile 65 farklı dilde inceleme gerçekleştirilmiştir. Bu grup içerisinde 2 Türk de yer almıştır.

Daha önceki yıllarda bu öncül tarama işlemi için farklı kurumlarla ortak çalışmalar yapılmıştır. Örneğin; 2012 raporu için Cornell Üniversitesi Kamu İşleri Merkezi ile işbirliği yapılmıştır. 2010 raporu için Civic Resource Group’tan hizmet alımı yapılmıştır.

4 ay olan tarama çalışması ile birlikte veri değerlendirme süreci toplam yaklaşık 7 ay sürmüştür. Bu süreç 2014 raporu için 2013 bahar aylarında başlamıştır. Ancak çevrimiçi hizmet endeksi için kullanılan soru seti açık değildir. Rapor içerisinde ana başlıklar olarak paylaşılmaktadır. Soru setinin paylaşılmamasının en önemli gerekçesi olarak ülkelerin açık olacak soru setine göre yüzeysel bir iyileştirmeye gidebileceği endişesi yer almaktadır. Bu durum ülkelerin en çok itiraz gösterdikleri alan olmaya devam etmektedir.

Çevrimiçi hizmet endeksi için kullanılan kaynak ülkelerden talep edilen bilgiler ve internet taramalarında elde edilen bilgilerdir. Ülkelerin ulusal portali ile Eğitim, Sağlık, Sosyal Güvence, Çalışma ve Maliye Bakanlıkları’nın kurumsal internet siteleri üzerinden yapılan değerlendirmeler esas alınmaktadır. Bu değerlendirmeler yukarıdaki şekilde verilen ve 4 katmanlı olarak belirlenen e-Devlet olgunluk düzeylerine göre gruplanmaktadır. Son yıllarda, bütüncül devlet yaklaşımı, e-katılım ve açık kamu verisi gibi konu başlıkları doğrultusunda soru seti güncellenmiştir.

2014 raporunda ele alınan 6 tema başlığı söz konusudur. Bu başlıklar aşağıdaki gibidir:

  • Bütüncül Devlet (Whole-of-government)
  • e-Katılım (e-participation)
  • Çok Kanallı Hizmet Sunumu (Multichannel Service Delivery)
  • Kullanımın Arttırılması (Increasing Usage)
  • Sayısal Uçurumun Azaltılması (Bridging the Digital Divide)
  • Açık Devlet (Open Government) 

Telekomünikasyon Altyapısı Endeksi, BM’nin bir alt kuruluşu olan ITU (International Telecommunication Union) tarafından yayınlanan BİT yaygınlığı ile ilgili veriler baz alınarak oluşturulmaktadır. Ülkemizde bu verileri Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) hazırlayıp ITU ile paylaşmaktadır.  Altyapı endeksinin toplam hesaplaması için aşağıdaki başlıkların ortalama değeri alınmaktadır.

  • 100 kişi başına düşen
    • Tahmini internet kullanıcısı
    • Sabit telefon hattı
    • Cep telefonu aboneliği
    • Sabit geniş bant aboneliği
    • Kablosuz geniş bant aboneliği

Kablosuz geniş bant aboneliği kriteri 2014 raporunda ilk kez kullanılmıştır. 2012 raporunda bu parametre yerine sabit internet aboneliği kriteri kullanılmıştır.

Telekomünikasyon altyapısı endeks hesaplaması için aşağıdaki adımlar takip edilmektedir.

  1. Adım: 5 başlık için değerler farklı olacağı için önce standartlaştırma yapılır. Bu amaçla Z-skoru yaklaşımı kullanılır.
  1. Adım: Z-skoru ile standartlaştırılan değerler toplanarak ortalaması alınır yani hepsi eşit ağırlıktadır. (Z-skorları – ve + olarak dağılım gösterir.)
  2. Adım: Ortalaması alınan değerler 0 ile 1 arasında ve grubun bütününe uygun olarak dağılacak şekilde normalize edilmektedir.

İnsan Kaynağı Endeksi verileri için ise Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Organizasyonu (UNESCO) istatistikleri kullanılmaktadır. Ülkemizde bu verileri TÜİK adına Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) hazırlayıp UNESCO ile paylaşmaktadır. İnsan Kaynağı Endeksi için aşağıdaki 4 parametreye bakılır:

  • Okur-Yazar oranı
  • Eğitime katılım oranı (Gross Enrollment Rate, GER)
  • Beklenen okula katılım süresi
  • Okula katılım ortalaması

Beklenen okula katılım süresi ve okula katılım ortalaması kriterleri 2014 raporunda ilk kez kullanılmıştır.

İnsan kaynağı endeks hesaplaması için aşağıdaki adımlar takip edilmektedir.

  1. adım: Tüm kriterler için Z-skoru hesaplanır.
  1. adım: İnsan kaynağı endeksi için normalize edilmemiş değer hesaplanır. Burada 2 parametrenin farklı ağırlığı söz konusudur.

İnsan Kaynağı Endeksi normalize edilmemiş değeri = 1/3 * Okur-Yazar oranı Z-skoru + 2/9 * Eğitme katılım oranı (GER) Z-skoru + 2/9 * Beklenen okula katılım süresi Z-skoru + 2/9 * Okula katılım ortalaması Z-skoru

  1. adım: Elde edilen değer ülke grubunun aldığı değerlere göre 0 ile 1 arasında olacak şekilde normalize edilir.

Değerlendirmeler

BM tarafından 2003, 2004, 2005, 2008, 2010, 2012, 2014 ve 2016 yıllarında olmak üzere 8 defa gerçekleştirilen e-Devlet Gelişmişlik Endeks çalışmalarında paylaşılan istatistikler değerlendirilmiştir. e-Devlet çalışmalarında öne çıkan ülkelerin belirlenmesi adına yıllara göre ilk 15 ülkenin sıralaması paylaşılmıştır.

BM e-Devlet Gelişmişlik Endeksi – Yıllara Göre ilk 15 Ülke Sıralaması

Sıra 2003 2004 2005 2008 2010 2012 2014 2016
1 ABD ABD ABD İsveç Güney Kore Güney Kore Güney Kore İngiltere
2 İsveç Danimarka Danimarka Danimarka ABD Hollanda Avustralya  Avustralya
3 Avustralya İngiltere İsveç Norveç Kanada İngiltere Singapur  Güney Kore
4 Danimarka İsveç İngiltere ABD İngiltere Danimarka Fransa  Singapur
5 İngiltere Güney Kore Güney Kore Hollanda Hollanda ABD Hollanda  Finlandiya
6 Kanada Avustralya Avustralya Güney Kore Norveç Fransa Japonya  İsveç
7 Norveç Kanada Singapur Kanada Danimarka İsveç ABD  Hollanda
8 İsviçre Singapur Kanada Avustralya Avustralya Norveç İngiltere  Yeni Zelanda
9 Almanya Finlandiya Finlandiya Fransa İspanya Finlandiya Yeni Zelanda  Danimarka
10 Finlandiya Norveç Norveç İngiltere Fransa Singapur Finlandiya  Fransa
11 Hollanda Hollanda Almanya Japonya Singapur Kanada Kanada  Japonya
12 Singapur Almanya Hollanda İsviçre İsveç Avustralya İspanya  ABD
13 Güney Kore Yeni Zelanda Yeni Zelanda Estonya Bahreyn Yeni Zelanda Norveç  Estonya
14 Yeni Zelanda İzlanda Japonya Yeni Zelanda Yeni Zelanda Lihtenştayn İsveç  Kanada
15 İzlanda İsviçre İzlanda Finlandiya Almanya İsviçre Estonya  Almanya

Ülkelerin çevrimiçi mevcudiyetini gözden geçirirken karşılaşılan temel zorluklar şu şekilde belirtilmiştir:

  • Ülkelere ait doğru internet sitelerin belirlenmesi
  • Bazı ülkelerde farklı konular için çeşitli internet sitelerinin olması
  • Dil bariyeri bulunması
  • Güvenilir ve yeterli ölçüde veri kalitesinin sağlanması
  • e-Hizmetlere erişim için vatandaşın BİT okur – yazarlığının belirlenmesi
  • Coğrafya ve nüfus açısından büyük olan ülkelerin karşılaştıkları zorlukların değerlendirilmesi

2016 raporu için hazırlık çalışmaları kapsamında metodolojiyi güncellemek ve rapor çerçevesini belirlemek üzere BM organizasyonuyla farklı ülkelerde çalışma toplantıları gerçekleştirilmiştir. Tüm süreç BM internet sayfasında paylaşılmakta ve herkesin katılımına açıktır. Rapor için resmi olarak veri toplama süreci Mayıs ayında başlamaktadır. Genel olarak Haziran ayı sonuna kadar çevrimiçi endeks için gerekli veriler internet üzerinden toplanmakta ve analiz kısmı başlatılmaktadır.

Çevrimiçi hizmet endeksinde yer alan sorular aşağıdaki tabloda belirtildiği üzere 4 olgunluk seviyesi altında gruplanmıştır. Her bir alan için her bir olgunluk seviyesine göre 6 tema kapsamında sorular mevcuttur. Bu yaklaşım bir hizmet alanının ya da kurumun incelenmesinde nasıl bir kurgu kullanılabileceğine dair önemli bir referans sağlamaktadır.

BM e-Devlet Endeksi – Çevrimiçi Hizmet Endeksi Metodolojisi

  Olgunluk Seviyesi 1 Olgunluk Seviyesi 2 Olgunluk Seviyesi 3 Olgunluk Seviyesi 4
Alan 1 (Ulusal Portal)        
Alan 2 (Eğitim)        
Alan 3 (Sağlık)        
Alan 4 (Çalışma)        
Alan 5 (Sosyal Güvence)        
Alan 6 (Maliye)        
Alan 7 (Çevre)